Komunikaty płatnicze ELIXIR

ELIXIR^® (Elektroniczna Izba Rozliczeniowa) został uruchomiony w trybie produkcyjnym 18 czerwca 1994 roku. ELIXIR® jest systemem rozliczeń międzybankowych, w ramach którego wymieniane są komunikaty płatnicze i informacyjne mające wyłącznie postać elektroniczną. Od połowy 1997 roku zostało dodatkowo uruchomione środowisko MODELIX umożliwiające obsługę komunikatów międzyoddziałowych. W czerwcu 1998r do rozliczeń w systemie ELIXIR® zostało wprowadzone Polecenie Zapłaty, na początku 1999r – komunikat do obsługi składek ZUS, w lipcu 2003r – komunikat do obsługi należności podatkowych na rzecz urzędów skarbowych, w październiku 2003r – Gospodarcze Obciążenie Bezpośrednie (GOBI), w drugiej połowie 2004r – komunikat MPS a w czerwcu 2005r – Komunikat Uproszczony (KOK). Izba prowadzi również obsługę czeków – od początku 2001 roku – czeków ROR, a od połowy 2003 roku także czeków rozrachunkowych.
 

1.1.1. Komunikaty

W systemie ELIXIR® niezmiennie największą popularnością wśród uczestników cieszy się polecenie przelewu. Pozostałe typy komunikatów charakteryzują się mniejszą dynamiką wzrostu. Komunikaty dedykowane do obsługi składek ZUS i należności podatkowych utrzymują się na stabilnym poziomie. Natomiast liczba prezentowanych w systemie ELIXIR® komunikatów przeznaczonych do rozliczania czeków, w ślad za spadkiem wykorzystania czeków w polskim systemie finansowym, wyraźnie spada. Komunikaty nie podlegające rozliczeniu, przeznaczone do wymiany informacji, realizacji reklamacji i kontroli nie są szeroko wykorzystywane przez uczestników systemu, lecz ze względu na rozwój e-gospodarki istnieją dobre perspektywy ich rozwoju.

A. Polecenia przelewu i wpłaty gotówkowe

Standardowe polecenie przelewu i wpłaty gotówkowe są rozliczane w systemie ELIXIR® przy wykorzystaniu komunikatów z grupy 11n – przy czym do obsługi polecenia przelewu przewidziany jest kod dokumentu 51, natomiast dla wpłat gotówkowych - 74. Polecenie przelewu jest najczęściej wykorzystywanym przez uczestników systemu rozwiązaniem i od momentu wprowadzenia w 1994 roku niezmiennie utrzymuje się na ścieżce wzrostu.

B. Komunikaty do obsługi składek ZUS

Komunikat przeznaczony do obsługi wpłacanych na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych składek (typ 12n z kodem dokumentu 54, 55) został wdrożony przez Izbę w odpowiedzi na nowelizację polskiego ustawodawstwa związaną z reformą systemu ubezpieczeniowego. Nowe regulacje prawne wywołały konieczność przystosowania systemu rozliczeniowego do przetwarzania skumulowanych ilości transakcji w bardzo krótkim czasie w trzech wskazanych przez ustawodawcę terminach płatności składek. Wyzwaniem było uzyskanie zdolności rozliczania ok 5 mln komunikatów dziennie w miejsce dotychczasowych 400-500 tys. By mu sprostać Izba oprócz wdrożenia nowego komunikatu, zainwestowała także duże środki w sprzęt komputerowy i oprogramowanie, podnosząc tym samym możliwości platformy technicznej.
Środowisko produkcyjne do obsługi wpłacanych na rzecz ZUS składek zostało pomyślnie uruchomione w styczniu 1999 roku. Jego specyficzną cechą, podobnie jak w przypadku pozostałych komunikatów typu 12n, jest nocny tryb rozliczania.

C. Komunikaty do obsługi płatności podatkowych

Od lipca 2002 roku w ramach systemu ELIXIR® funkcjonuje również specjalny komunikat przeznaczony do obsługi płatności na rzecz Urzędów Skarbowych. Jest to komunikat typu 11n z kodem dokumentu 71 lub 74.


D. Polecenie Zapłaty

Wśród komunikatów dedykowanych do obsługi płatności masowych, najczęściej wykorzystywany jest komunikat obciążeniowy - polecenie zapłaty. Polecenie zapłaty jest inicjowane przez wierzyciela, który „zleca” swojemu bankowi pobranie określonej kwoty należności z rachunku dłużnika. Bank wierzyciela przesyła polecenie zapłaty (komunikat 21n z kodem dokumentu 01) do banku dłużnika, ten z kolei pobiera żądaną kwotę ze wskazanego rachunku i przekazuje środki do banku wierzyciela, w celu ich zapisania na rachunku zleceniodawcy rozliczenia. Stosowanie tej formy rozliczeń jest uwarunkowane przystąpieniem przez banki do „Porozumienia międzybankowego w sprawie stosowania polecenia zapłaty z dnia 1 czerwca 1998r”. Dodatkowe ograniczenie stanowi kwota – nie może ona przekraczać równowartości 1 000 euro w przypadku, gdy dłużnikiem jest osoba fizyczna nie prowadząca działalności gospodarczej i 50 000 euro w przypadku pozostałych dłużników.

Polecenie zapłaty jest rozwiązaniem stworzonym przede wszystkim w celu ułatwienia regulowania płatności na rzecz masowych wierzycieli. Obecnie większość banków oferuje klientom detalicznym realizację tej usługi i często nie pobiera za to dodatkowych opłat. Mimo to wykorzystanie polecenia zapłaty utrzymuje się na dość niskim poziomie. Jak wynika z dyskusji na forum Klubu ELIXIR i grup roboczych przy Związku Banków Polskich, przyczynami wciąż niewielkiego udziału polecenia zapłaty są: niechęć klientów do nowych form płatności oraz brak właściwej, szerokiej kampanii informacyjnej, która podniosłaby niski obecnie w polskim społeczeństwie poziom świadomości o mechanizmach działania polecenia zapłaty. Klienci banków w obawie przed nadużyciami ze strony wierzycieli niechętnie podchodzą do udzielania zgody na obciążanie swoich rachunków w określonym przez wierzyciela dniu niezależnie od salda dostępnych środków – obawa wynika często z braku orientacji w możliwościach ewentualnego odwołania zrealizowanego polecenia zapłaty. KIR S.A. jest inicjatorem i uczestnikiem przedsięwzięć mających na celu popularyzację i rozwój polecenia zapłaty. Pod koniec 2002 roku Izba wraz z bankami (ABN Amro Bank (Polska) S.A., BRE Bank S.A., Citibank Handlowy, Deutsche Bank Polska S.A.) oraz usługodawcami (PTK Centertel Sp. z o.o., Polska Telefonia Cyfrowa Sp. z o.o., Polkomtel S.A., TP S.A., CANAL+, Netia Telecom S.A., Telefonia Dialog S.A.) zawiązała Koalicję na rzecz Polecenia Zapłaty. Koalicja dla usunięcia barier hamujących rozwój polecenia zapłaty prowadziła wspólną kampanię promocyjną. KIR S.A. aktywnie uczestniczy w pracach Koalicji i inicjuje wdrażanie nowych rozwiązań mających podnieść atrakcyjność tej formy rozliczeń dla finalnych użytkowników i banków. W czerwcu 2003 roku wprowadzona została kontrola maksymalnej kwoty polecenia zapłaty, w grudniu 2003 dodana została możliwość zapytania o zgodę i NRB. Rozwój i promocja polecenia zapłaty wpisują się w obszar działań Izby dotyczący usprawniania płatności masowych. 

E. Inne typy komunikatów

Gospodarcze Obciążenia Bezpośrednie (GOBI)

GOBI to instrument obciążeniowy dostosowany do potrzeb rozliczeń handlowych dokonywanych pomiędzy podmiotami gospodarczymi. Został opracowany przez Radę ds. Cash Management, działającą przy Związku Banków Polskich. Zasady funkcjonowania GOBI są zbliżone do polecenia zapłaty, z tą różnicą, iż procedura rozliczania GOBI zawiera klauzulę ostateczności rozliczenia (brak możliwości odwołania) i brak jest kwotowego ograniczenia pojedynczego zlecenia. Różnice te wynikają ze specyfiki obrotu pomiędzy partnerami instytucjonalnymi, którzy zwykle realizują płatności wynikające z kontraktów zawieranych na dłuższe okresy. Podmiotom planującym pozostać w stałych stosunkach handlowych łatwiej jest oszacować ryzyko wzajemnych relacji, dlatego też w przypadku GOBI nie przewidziano ani kwotowych limitów, ani takiej ochrony z jakiej korzystają osoby fizyczne. Tym samym jest to instrument zmniejszający ryzyko powstania należności zagrożonych.
Rozliczenia GOBI są realizowane na mocy porozumienia międzybankowego i wykonywana jest kontrola uczestnictwa – oznacza to, iż GOBI jest instrumentem dostępnym wyłącznie dla przedsiębiorstw posiadających rachunki w bankach, które przystąpią do porozumienia. Depozytariuszem porozumienia jest Związek Banków Polskich.
Podobnie jak w poleceniu zapłaty, w przypadku GOBI inicjatywa należy do wierzyciela, który zleca swojemu bankowi pobranie odpowiedniej kwoty z rachunku dłużnika. Bank wierzyciela na trzecią sesję rozliczeniową w dniu D składa zlecenie obciążeniowe wymagające potwierdzenia w formie komunikatu 21n z kodem dokumentu 07. Bank obsługujący rachunek dłużnika ma ponad jeden dzień roboczy na weryfikację zlecenia i reakcję. Brak reakcji banku dłużnika oznacza akceptację obciążenia i rozliczenie go w systemie ELIXIR® na pierwszej sesji w dniu D+2. Odmowa wykonania przez bank dłużnika GOBI może być spowodowana wyłącznie jedną z przyczyn zawartych w „Porozumieniu międzybankowym” i następuje ona w formie komunikatu 231 lub 239, z podaniem właściwego kodu przyczyny odmowy GOBI. Na podstawie komunikatu 231 lub 239 system ELIXIR® generuje komunikat 25n i wysyła go w ramach sesji, na którą wpłynęła odmowa banku.
Izba wprowadziła do systemu ELIXIR® GOBI w marcu 2005 roku.

Czeki

W systemie ELIXIR® są rozliczane dwa rodzaje czeków – gotówkowe (komunikat z grupy 22n z kodem dokumentu 02) i rozrachunkowe (komunikat z grupy 11n z kodem dokumentu 03). Warunkiem uczestnictwa w wymianie czeków gotówkowych wystawianych do rachunków rozliczeniowo-oszczędnościowych jest podpisanie, zarówno przez bank wysyłający komunikat jak i przez bank będący jego adresatem, Aneksu nr 13 Porozumienia z 11 lipca 1990r „O świadczeniu wzajemnych usług w zakresie rachunków oszczędnościowo-rozliczeniowych zwanych kontami osobistymi”. Czeki rozrachunkowe (do inkasa) mogą być natomiast prezentowane przez wszystkie banki. Maksymalna kwota czeku rozliczanego w systemie ELIXIR® wynosi 500 zł w przypadku czeków gotówkowych i 1 000 zł w przypadku czeków rozrachunkowych.
Ze względu na spadek popularności czeków i wycofywanie ich z oferty przez wiele banków, w systemie ELIXIR® nastąpił również spadek liczby komunikatów służących rozliczeniom czekowym, będący zbieżny z ogólnoeuropejskim trendem – czeki tracą udział w systemie płatniczym na korzyść rozwiązań bezgotówkowych.

Komunikaty informacyjne

Rolą komunikatów informacyjnych w systemie ELIXIR® jest przede wszystkim wspieranie usług rozliczeniowych poprzez zwiększanie ich funkcjonalności i tym samym poszerzanie wartości dodanej.
Komunikaty informacyjne dzielą się na dwie grupy: 7nn – komunikaty z informacją lub reklamacją uznaniową i komunikaty o dowolnej treści oraz 8nn – komunikaty zawierające informacje kontrolne i sterujące a w szczególności komunikat umożliwiający wycofanie BIF-u oczekującego na rozliczenie oraz komunikaty zawierające raport z rozliczeń przeprowadzonych przez jednostkę bezpośrednio uczestniczącą w systemie ELIXIR® - zbiorcze zestawienia dot. przesłanych komunikatów według ich typów. Tworzenie i rozwój produktów wspierających rozliczenia jest jednym z elementów Planu Strategicznego Izby. Rozwój komunikatów informacyjnych wiąże się przede wszystkim z grupą 7nn. W jej ramach funkcjonuje obecnie komunikat 711 służący do przekazywania dowolnej treści pomiędzy bankami na bazie dwustronnych ustaleń oraz komunikaty 73n i 74n, za pomocą których banki informują o błędach zauważonych w rozliczonych wcześniej komunikatach (są to kopie polecenia przelewu z dodatkowym polem zawierającym informacje o błędach).

1.1.2. Zwroty

Do realizacji zwrotów instrukcji płatniczych w systemie ELIXIR^® przewidziane zostały dedykowane komunikaty: typu 19n (dla zleceń uznaniowych) lub 29n (dla zleceń obciążeniowych). Opłatą za rozliczenie komunikatów typu 19n obciążany jest bank odbierający taki komunikat.

Podczas przygotowywania zwrotu na bazie komunikatu pierwotnego generowany jest komunikat dedykowany 19n lub 29n zawierający te same informacje co komunikat pierwotny, z tą różnicą iż Adresat staje się Nadawcą, a w polu 21 „Dodatkowa identyfikacja spraw” powinien znaleźć się kod dokumentu, data autoryzacji komunikatu pierwotnego oraz numer sekwencyjny komunikatu pierwotnego nadany przez aplikację ELIXIR-OK w oddziale prezentującym komunikat pierwotny. Ponadto obowiązkowe staje się wypełnienie pola 77 „Szczegóły reklamacji (przyczyna odrzucenia)”. Zlecenie płatnicze, które nie może być zaksięgowane na rachunku beneficjenta, powinno być zwracane do banku Zleceniodawcy w dniu jego otrzymania lub następnego dnia rozliczeniowego.

Przy tworzeniu komunikatów płatniczych banki zobowiązane są do przestrzegania zapisów zawartych w Regulaminie systemu ELIXIR^® oraz Umowie uczestnictwa w systemie rozliczania zleceń płatniczych w złotych ELIXIR^® prowadzonym przez Krajową Izbę Rozliczeniową S.A. wraz z zapisami zawartymi w specyfikacjach technicznych, w szczególności w „Specyfikacji technicznej nr 2 Zasady tworzenia i struktury (formaty) komunikatów wymienianych w elektronicznych systemach rozliczeń KIR S.A.”.